Aeth Dylan i America ddwywaith yn rhagor ym 1953, ac mae Linda Evans yn ymchwilio i’w deithiau yn \u00f4l ac ymlaen i\u2019r cyfandir hwnnw\u2019r flwyddyn honno.<\/p>\n\n\n\n
Ym mis Hydref 1952, cyhoeddwyd mewn bwletin am y digwyddiadau oedd ar ddod i The Poetry Centre yn Efrog Newydd y byddai Dylan Thomas yn teithio o Gymru ar ei drydedd daith o America yn ystod y mis Mai dilynol ac y byddai darlleniad o’i ddrama i leisiau, ‘Under Milk Wood’. Felly, roedd Dylan yn barod am ei drydydd ymweliad ag America:<\/p>\n\n\n\n
Cyrhaeddodd Efrog Newydd ar 21 Ebrill 1953 ar y llong deithio newydd, yr SS United States. Dyma oedd llong orau, newydd cwmni United States Lines, ond nid oedd y dyluniad na’r peirianneg fodern yn gallu gwella taith stormus. Ysgrifennodd Dylan at Caitlin mewn ffordd hunandosturiol fod y m\u00f4r wedi bod yn greulon drwy gydol y daith; roedd am ddianc rhag y diwrnodau diddiwedd o gael ei daflu o gwmpas ar y llong ddiawledig honno, y disgrifiwyd ganddo fel ‘huge hot gadget-mad hotel’. Roedd yn dioddef o s\u00e2l m\u00f4r ac am fod gyda hi; ‘not on this endless cocktail-shaker’. <\/p>\n\n\n\n
Ar \u00f4l trydedd daith lwyddiannus (chwe wythnos o hyd, felly’n fyrrach na’r ddwy daith arall), hedfanodd adref gan gyrraedd Llundain ar 4 Mehefin, i ddinas a oedd yn dal i ddathlu seremoni coroni Elizabeth II yn Abaty Westminster ddeuddydd yn gynharach. Er ei fod yn gobeithio cael taith haws yn \u00f4l, roedd yn anlwcus; hedfanodd yr awyren i ganol tywydd stormus. Ysgrifennodd Dylan at Oscar Williams gan ddisgrifio’r hediad: \u2018it was stormy and dangerous, and only my iron will kept the big bird up’, a chan ddisgrifio’r glaniad: ‘with only one spine-cracking jar’.<\/p>\n\n\n\n
Yn gynnar ym mis Medi, daeth John Malcolm Brinnin, rheolwr ei daith yn yr UDA ynghyd \u00e2\u2019r ffotograffydd Rollie McKenna, i Dalacharn i greu proffil o Dylan a’i deulu ar gyfer cylchgrawn. Ychydig ddiwrnodau ar \u00f4l iddynt adael, ac er gwaethaf cyngor meddygol, cyhoeddodd Dylan ei fod ar gael i wneud ei bedwaredd daith ac ar 19 Hydref, hedfanodd Dylan ar ei ben ei hun i America, er y cynlluniwyd yn wreiddiol y byddai Caitlin yn mynd gydag ef. Disgwyliwyd iddo gyrraedd ar 14 Hydref ond cyrhaeddodd ei docyn hedfan gan gwmni Pan American yn Nhalacharn ar \u00f4l iddo adael i fynd i Lundain, ac roedd y dyddiad terfyn wedi mynd heibio erbyn iddo\u2019i dderbyn.<\/p>\n\n\n\n
Ysgrifennodd John yn ei gofiant ‘Dylan Thomas in America’ fod y bardd wedi cwyno am y gwres wrth iddo gyrraedd, gan ei fod yn gwisgo sgarff blew camel a siwt drwchus, a gofynnodd am ddiod yn syth yn y maes awyr cyn iddo deithio i’r Chelsea Hotel. Ar 5 Tachwedd, llewygodd Dylan, ac mae amgylchiadau ei farwolaeth trychinebus o gynnar wedi\u2019u cofnodi a’u trafod yn fanwl, yn ogystal ag ymddygiad Caitlin pan gyrhaeddodd erchwyn gwely ei g\u0175r a oedd yn ddifrifol wael. Yn ei chofiant, ‘Caitlin: Life with Dylan Thomas’, mae’n cofio bod beic modur wedi tywys ei char o’r maes awyr i ysbyty St Vincent, a’r unig beth mae’n ei gofio o’r hediad i Efrog Newydd oedd yfed llawer o wisgi yn y bar ar y dec isaf.<\/p>\n\n\n\n
Ar \u00f4l ei farwolaeth bedwar diwrnod yn ddiweddarach, mynnodd Caitlin yn chwyrn ei bod am fynd \u00e2 chorff Dylan yn \u00f4l i Dalacharn i’w gladdu, ac ar 17 Tachwedd hwyliodd ar long SS United States i Southampton gydag arch Dylan yn yr howld. Roedd yn addas ei fod yn dychwelyd drwy deithio ar y llong deithio orau a chyflymaf yr oedd gan America i\u2019w chynnig.<\/p>\n\n\n\n
Gan nad oedd yn gallu dioddef rhannu caban \u00e2 menyw a ddisgrifiwyd ganddi fel \u2018sort of glamour queen\u2019, aeth ati i feddwi\u2019n gaib ac ymddwyn yn wyllt ac fe’i hanfonwyd i\u2019r howld i gysgu mewn gwely bync morwr ar bwys arch Dylan, lle mae Caitlin yn cofio meddwl i’w hun: \u2018My God, this is exactly where I wanted to be…\u2019. Roedd yn teimlo’n fwy cyfforddus yma, lle gallai fod yn agos at Dylan ar ei phen ei hun: \u2018alone with my grief\u2019. Defnyddiwyd yr arch gan gr\u0175p o forwyr fel bwrdd i chwarae cardiau a rhoi eu poteli o gwrw arno. Meddyliodd Caitlin: \u2018Dylan would have liked that\u2019.<\/p>\n\n\n\n
Roedd rhan olaf taith Dylan i’w gartref yng Nghymru\u2019n un gwmpasog. Daeth brodor o Dalacharn, Billy Williams, i gasglu Caitlin ac arch Dylan yn nociau Southampton. Cymerwyd y troad anghywir ar un pwynt a chawsant eu hunain yn ne-orllewin Lloegr. Dywedodd Caitlin eu bod wedi stopio i fynd i rai tafarndai ar y ffordd gan adael arch Dylan yn y car tu fas cyn cyrraedd y Pelican yn Nhalacharn, sef t\u0177 ei fam weddw.<\/p>\n\n\n\n
Teithiodd Dylan gyfanswm o oddeutu 30,000 o filltiroedd ar gyfer ei bedair taith yn America drwy groesi m\u00f4r Iwerydd ar long neu mewn awyren a chan gynnwys teithiau cysylltiol i feysydd awyr a dociau, ond nid yw hyn yn cynnwys y teithiau mewnol a wnaeth yno. Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys St Martin yn Nhalacharn, lle claddwyd Caitlin hefyd; ac os daw cynlluniau i\u2019w terfyn, efallai bydd yr SS United States a ddigomisiynwyd ym 1969 yn dod yn westy, yn ganolfan ddiwylliannol ac yn amgueddfa sy’n adrodd hanes y llong deithio.<\/p>\n\n\n\n